Końcówka września językami stoi. Nie tylko tymi werbalnymi, lecz także miganymi. Dwudziestego trzeciego września obchodziliśmy Międzynarodowy Dzień Języków Migowych, z kolei 26 września, w sobotę – Europejski Dzień Języków. Na 30 września przypada natomiast Międzynarodowy Dzień Tłumacza.
Dzień Języków Migowych został ustanowiony przez ONZ w 2017 roku w celu zwrócenia uwagi na wielość języków, którymi posługują się Głusi, różnorodność ich kultury oraz ochronę tożsamości. Przede wszystkim jednak data ta przypomina o ogromie problemów komunikacyjnych, z jakimi na co dzień borykają się osoby Głuche, oraz ma działać na rzecz realnej równości i włączenia społecznego – tak przynajmniej deklaruje Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. W rzeczywistości jednak polski język migowy (PJM), choć powszechnie używany i promowany (przez organizacje takie jak: Polski Związek Głuchych, Polska Fundacja Pomocy Dzieciom Niedosłyszącym Echo, Fundacja Otwieramy Kulturę i Sztukę) nie ma statusu języka urzędowego ani języka mniejszości narodowej lub etnicznej. Powoduje to między innymi: brak PJM jako języka wykładowego czy maturalnego, jakim jest np. kaszubski – głusi zatem nie mogą zdawać matury w swoim pierwszym języku; ograniczoną dostępność tłumaczeń urzędowych, kulturalnych, edukacyjnych, ale także kryzysowych. Brak uznanego statusu językowego powoduje jednak przede wszystkim brak uznania tożsamości i podmiotowości Głuchych, podważając ich odrębny dorobek kulturowy, opatrzając ich zmedykalizowaną łatką niepełnosprawności. Wśród 24 oficjalnych języków Unii Europejskiej nie znajduje się żaden z 29 oficjalnych unijnych języków migowych, choć od lat o włączenie ich do korpusu ubiega się Europejska Unia Głuchych (EUD).
W 2001 roku, uznanym przez Radę Europy za Europejski Rok Języków, ustanowiona została coroczna data 23 września, kiedy to w ramach różnych wydarzeń, inicjatyw, konferencji, specjalnie opracowanych programów dla szkół świętowane jest językowe bogactwo Europy. 24 języki mówione oraz ponad 60 mówionych języków mniejszościowych i regionalnych oraz napływowe języki migrantów stanowią o niezwykłej różnorodności niewielkiego terytorialnie kontynentu.
Dlatego też tak ważna jest promocja pluralingwizmu i nieustanne dbanie o kontakt z językami obcymi. O ile w państwach czy regionach o więcej niż jednym języku urzędowym znacznie łatwiej jest przekonywać do tego, jak istotna jest nauka języków „obcych” czy też po prostu języków sąsiadów i kolegów z pracy, o tyle w krajach monojęzycznych, takich jak Polska, niezwykle ważne jest nieustanne zwracanie uwagi na znaczenie umiejętności porozumiewania się w językach obcych, a także otwartość na kontakt, dotykanie wielojęzyczności. Można to realizować na przykład poprzez proponowanie w szkołach wyzwań językowych (Language Challenges), po których zrealizowaniu można ubiegać się o oficjalne certyfikaty Rady Europy w ramach tegorocznego motta 26 września: Languages unite! („języki jednoczą!”).
Oczywistych, często zorientowanych na karierę i rynek pracy korzyści z nauki języków nie trzeba nikomu przedstawiać. Jeszcze ważniejszych argumentów należy jednak upatrywać gdzie indziej. Poszerzenie możliwości komunikacyjnych, poszerza również nasze horyzonty i zapewnia miłą dawkę gimnastyki dla głowy. Poznawanie struktur gramatycznych czy form ekspresji danego języka przekłada się bezpośrednio na rozumienie sposobu bycia drugiego człowieka oraz kontekstu kulturowego danego regionu. Międzynarodowe przyjaźnie są niezastąpionym sposobem na poznawanie innych krajów i wspólne podróżowanie – a możliwe są one dzięki znajomości tych samych języków. Sam proces nauki, niezależnie od wieku, jest niezwykle cenny dla rozwijania umiejętności kognitywnych człowieka. Chociaż przyjęło się sądzić, że języków najłatwiej jest uczyć się do około dwudziestego piątego roku, to ogromny wzrost popularności kursów dla dorosłych, zarówno stacjonarnych, jak i dostępnych online, pokazuje rosnące zainteresowanie wielojęzycznością. Regularna nauka języków może także zmniejszyć ryzyko lub opóźnić rozwój chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer.
Zawodem nieodłącznie kojarzonym ze znajomością języków jest tłumacz. Chociaż coraz częściej słyszy się, że zawód ten może zostać łatwo zastąpiony przez AI, nie wydaje mi się to jednak bliska perspektywa, szczególnie dla tłumaczeń literackich, w których nie chodzi jedynie o dosłowne przetłumaczenie słów, lecz przede wszystkim o oddanie stylu tekstu, znajdowanie rozwiązań dla fraz bezpośrednio nieprzekładalnych, rozpoznanie i uznanie w przekładzie kontekstu powstawania dzieła oraz jego akcji. Istnieją także inne rodzaje tłumaczeń, o których nie wolno zapominać, np. interpretacje z języka migowego lub na niego, postprodukcyjne tłumaczenia audiowizualne czy też audiodeskrypcje i adaptacje brajlowskie dla osób mających trudności z widzeniem. Międzynarodowy Dzień Tłumacza przypadający na 30-ego września (ze względu na obchodzony wówczas w tradycji chrześcijańskiej dzień wspomnienia świętego Hieronima, będącego autorem przekładu Biblii na łacinę – Wulgaty, uznanego za patrona tłumaczy), ma za zadanie podkreślenie znaczącej roli tłumaczy w różnorodnych procesach integracyjnych oraz zwrócenie uwagi na częste marginalizowanie tłumaczy w procesach wydawniczych.
Warto rozciągnąć wielość wrześniowych wydarzeń i refleksji nad językami na działania długofalowe. Dlaczego by nie wprowadzić w szkole zajęć z polskiego języka migowego – do wyboru obok niemieckiego i hiszpańskiego? A może sprawdzić, czy w kawiarni w mieście obok nie jest organizowana akurat językowa kawiarenka? Cennym rozwiązaniem mogą być także językowe tandemy, gdzie na zasadzie wymiany możemy pomagać komuś w nauce języków, które my znamy w zamian za możliwość rozwoju naszej znajomości innego języka. Wiele organizacji pomagających osobom uchodźczym, np. Chlebem i solą lub Ocalenie nieustannie szuka wolontariuszy wspierających między innymi w nauce języka polskiego jako obcego. A może próba przekładu literatury, która po polsku jeszcze się nie ukazała? Możliwości jest tak wiele, jak i samych języków.
Źródła:
niepelnosprawni.gov.pl/miedzynarodowy-dzien-jezykow-migowych-swieto-roznorodnosci-i-dostepnosci/; pzg.org.pl/miedzynarodowy-dzien-jezykow-migowych/;
coe.int/anguages-unite-european-day-of-languages-2026;
en.fit-ift.org/international-translation-day-2026/;
[dostęp: 25.09.2026]
