Na przestrzeni ostatnich lat w naszych szkołach bardzo wiele się zmieniło, jeśli chodzi o ich wygląd i atmosferę. Jest jednak nadal wiele placówek, bo chyba tylko ta nazwa oddaje ich charakter, które witają nas chłodem, zieloną olejną lamperią, sezonowymi dekoracjami w stylu „witaj wiosno”, kwiatkami z papieru przylepionymi plastrem na szybach, rozrywającym dźwiękiem dzwonka i tablicą ogłoszeń, która bynajmniej nie zaprasza do wnętrza… 

Zadaję sobie pytanie, dlaczego tyle się mówi i robi w zakresie przygotowania przyjaznej przestrzeni do pracy dla dorosłych, podczas gdy miejsca, w których nasze dzieci spędzają znaczną część czasu w ciągu dnia, pozostają nadal bez jakiegokolwiek klimatu i estetycznej wrażliwości. Powstają wokół nas, zwłaszcza w większych miastach, niezwykłe pod względem architektonicznym co-worki, studia, biblioteki i czytelnie, w których pokoje do cichej, indywidualnej pracy, komponują się z salami wykładowymi i konferencyjnymi, a przestrzenie na wspólne posiłki łączą miejsca przeznaczone na wypoczynek. Dlaczego w tak wielu miejscach przeznaczonych dla dzieci nie spotykamy takich rozwiązań? 

Dlaczego dzieci nadal muszą siedzieć na twardych krzesłach przykute do ławeczek przez 45 minut? Dlaczego muszą jeść drugie śniadanie w pośpiechu przebiegając z klasy do klasy, a obiady w zatłoczonych szkolnych stołówkach? Dlaczego przerwy spędzają w potwornym hałasie? 

Taki stan rzeczy nie sprzyja budowaniu przyjaznej atmosfery do pracy i współpracy. Nie sprzyja wprowadzaniu pokoju i harmonii w nasze życie, a buduje w dzieciach i nauczycielach raczej mechanizmy nastawione na przetrwanie. 

CISZA 

Jednym z podstawowych elementów przygotowanego otoczenia w szkołach Montessori jest cisza. Cisza rozumiana, jako stan wypływający z naszego wnętrza, który odpowiada naszej potrzebie koncentracji na pracy i w całości oddaniu się zadaniu tu i teraz. Cisza wypływająca z wnętrza człowieka jest naszą wielką potrzebą. To nieprawda, że dzieci potrzebują hałasu i aby dobrze funkcjonować, muszą się wykrzyczeć. To raczej my, dorośli, często żyjący w biegu, rozproszeniu, braku refleksji i czasu na zatrzymanie się, przypisujemy naszym dzieciom taką potrzebę. Głębokiej ciszy nie możemy na nikim wymusić. Możemy ją jedynie indukować swoją własną postawą i sposobem, w jaki żyjemy. Możemy do niej zapraszać i dbać o nią, aby nam nie umknęła. Możemy ją pielęgnować i pokazywać jej wartość. Może stać się to jedynie wówczas, gdy sami uznamy ją za wielką wartość, która sprzyja naszemu harmonijnemu życiu, podczas gdy praktykujemy ją na co dzień, gdy jej nie zagłuszamy. Pełen wewnętrznej ciszy nauczyciel, może całym sobą przekazać jej wartość swoim dzieciom.  

Cisza umożliwia spotkanie z samym sobą, a tylko wówczas mamy szansę naprawdę spotkać drugiego człowieka. Nauczyciel , który wraz z uczniami praktykuje głęboką ciszę, w sposób naturalny przygotowuje pole do nawiązania relacji z dzieckiem i całą grupą. Na jej bazie możemy budować współpracę i owocne działania grupowe. Potrzeba wielkiej delikatności, aby nie zniszczyć tworzących się relacji i grupowych procesów, aby zauważyć te dzieci, którym jest trudniej się otworzyć i które potrzebują więcej czasu na spokojne wejście w grupę. Cisza powinna być elementem przestrzeni, nie tylko w szkołach Montessori. Warto o nią zadbać, ponieważ dla wielu dzieci, a także dla pracujących z nimi dorosłych, może stanowić kluczowy element do harmonijnego funkcjonowania.

ŚWIATŁO  

W tworzeniu atmosfery w szkole wielką rolę odgrywa światło. Zupełnie inaczej pracuje się przy stole, na którym dziecko może zapalić sobie małą lampkę, tworząc niejako swój zamknięty światłem świat, w którym może zatopić się w pracy. Myślę, że każdy z nas ma doświadczenie pracy w dużych czytelniach, ja zawsze wspominam tę na Koszykowej, gdzie dziesiątki pracujących obok siebie osób, pod zapalonymi lampkami, tworzyło niezwykle mobilizującą do nauki atmosferę, która udzielała się wokół. 

Stojący w rogu sali fotel, z wygodną poduszką, zatopiony w ciepłym świetle lampy, zaprasza nas do czytania o wiele skuteczniej, niż nakaz przeczytania kolejnej lektury.  

Jasne okna, bez zasłaniających świat nylonowych firan, pomagają zatrzymać wzrok na odległym krajobrazie, przenieść nas na chwilę w inną przestrzeń i popatrzeć na nasz problem z szerszej perspektywy. 

PODŁOGA  

Dobrze jest bardzo, gdy możemy śmiało usiąść na ciepłej, drewnianej podłodze, gdy zwłaszcza najmłodsi mogą działać na dywanikach, gdy nie ogranicza nas stolik i twarde krzesełko.  

Małe dywaniki, w pracowni Montessori, wyznaczają naszą przestrzeń do pracy, pomagają w zachowaniu porządku i jasno komunikują, że materiał na nich rozłożony jest zajęty i trzeba poczekać, aż pracujące dziecko odłoży je z powrotem na miejsce.  

Gdy siadamy na podłodze wraz z dziećmi, czy rodzinami, gdy są to na przykład spotkania warsztatowe, dajemy jasny komunikat: to spotkanie tworzymy wszyscy. Nie jest to wykład, prelekcja, czy przemówienie. Każdy może coś dodać, zadać pytanie, odpowiedzieć na nie. Sama sytuacja bardzo jasno komunikuje, że jesteśmy wszyscy współtwórcami tego wydarzenia. Ktoś może powiedzieć: „nie wiem”, ktoś inny może wyjaśnić, nie zawsze to musi być nauczyciel.  

 Bardzo trudno jest prowadzić spotkania warsztatowe, gdy biorący w nich udział rodzice zasiadają wokół na krzesełkach i z założonymi nogami, bez słów, komunikują swoje oczekiwanie wobec tego, co ma tutaj na podłodze się zadziać. Zawsze zapraszam rodziców, aby usiedli obok dzieci i byli aktywnymi uczestnikami spotkania, a nie groźnymi obserwatorami. Tak niewiele trzeba, wystarczy zejść na podłogę, aby spotkanie potoczyło się w duchu głębokiej współpracy.  

MEBLE  

Znamy je wszyscy, niewiele zmieniły się od dziesięcioleci… Krzesła o niewygodnych, twardych siedziskach, nierzadko dziś plastikowych. Stoliki zbyt wąskie i niestabilne, aby swobodnie rozłożyć się ze swoimi materiałami i działać wygodnie. Chciałoby się powiedzieć …i tyle… W niektórych salach jeszcze sztampowe regały z atestami. Dlaczego nie możemy uczyć dzieci estetyki również poprzez meble, którymi je otaczamy? Dlaczego w przedszkolach regaliki i ławeczki są w ostrych kolorach, które bynajmniej nie uczą nas wrażliwości na barwy, łączenia kolorów i odniesienia do natury.  

Szkolne sale nie przypominają przytulnych domów i miejsc, w których chciałoby się pozostać, aby pracować twórczo.  

MATERIAŁY EDUKACYJNE  

To wszystko, co sprzyja naszemu rozwojowi, co niesie ze sobą wartość, pomaga w braniu odpowiedzialności i nauce samodzielności, czym otaczamy nasze dzieci i co im proponujemy, powinno zachęcać, nie pozwolić, aby dziecko przeszło obok tego obojętnie, powinno być w zasięgu ręki, tak by inspirowało do działania i pobudzało naszą ciekawość.  

Często materiały edukacyjne zamknięte są w szafkach, albo w gablotkach, aby przypadkiem dzieci ich nie zniszczyły. W szkołach nie ma dostępnych w salach książek, które zachęcają do czytania. Często stoją jakieś stare pozycje encyklopedyczne, które raczej stanowią wątpliwą dekorację, nie zapraszając w żaden sposób do podjęcia trudu poszukiwania wiedzy.  

Otoczeni pięknymi książkami, otoczeni ludźmi, którzy sami czytają, mamy szansę pobudzić w dzieciach to pragnienie.  

ELEMENT OSOBISTY  

Myślę, że każdy z nas pamięta te sztampowe dekoracje w klasach, paprotki na oknach, zestawy polskich wieszczów narodowych w ramkach na ścianie i kosz na śmieci w rogu sali. Często te przedmioty stanowią jedyny dodatek do atestowanych mebli.  

W mojej pracowni wiem, że montessoriańskiej, ale nie ma to znaczenia (!) , stoją obrazki z fotografiami moich pradziadków, którzy mówią o moich korzeniach. Mam wiklinowe koszyki z różnymi materiałami, namalowany przeze mnie obraz, koronkowe serwetki, zdjęcia moich dawnych uczniów, rysunki dzieci oprawione w ramki, kącik do kaligrafii, plakat z obrazem Piero della Francesco, przywieziony z Monterki, przedstawiający Matkę Bożą Brzemienną, stare atlasy tatrzańskie i wiele innych, bardzo osobistych detali. Jestem przekonana, że mówią one dzieciom daleko więcej o mnie, niż moje opowieści o tym, czym się interesuję.  

NA KONIEC… ALBO DOBRY POCZĄTEK  

Przestrzeń w edukacji, jest nadal nieodkrytym, a według mnie, niezwykle ważnym elementem procesu uczenia się. Ogromne znaczenie dla rozwoju naszych dzieci, stanowi to, czym je otaczamy i do jakiego otoczenia zapraszamy. Nie wolno nam, rodzicom i nauczycielom, przechodzić wobec tego obojętnie. Jest to miejsce, na które naprawdę mamy wielki wpływ. Przestrzeń niejako uzupełnia czy też dopełnia rolę, jaką niesie ze sobą nauczyciel. Dzięki pięknemu otoczeniu nasze dzieci mogą rozwijać się w harmonii, biorąc na siebie odpowiedzialność za swoją naukę i drugiego człowieka.  

Atmosfera, którą tworzymy wokół siebie w szkole, może sprzyjać bądź bardzo zaburzać cały proces nauczania i uczenia się. Pozwólmy naszym dzieciom i nam samym przebywać w pięknym, inspirującym, sprzyjającym ich harmonijnemu rozwojowi miejscu.